Franciszek Dzida (17.10.1946 – 10.10.2013)
Reżyser filmów amatorskich. Założyciel Amatorskiego Klubu Filmowego „Klaps” w Chybiu. Członek Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Franciszek Dzida był pierwowzorem postaci Filipa Mosza, bohatera „Amatora” Krzysztofa Kieślowskiego
Ważne daty i wydarzenia
Urodził się w 1946 roku w Chybiu. Od dziecka był niespokojnym duchem, miał zainteresowania artystyczne – malował obrazy, założył kabaret Buraczek, organizował i prowadził imprezy estradowe. W okresie służby wojskowej skierowano go do działalności kulturalno-oświatowej. Pracując w Cukrowni Chybie, w czerwcu 1969 roku założył wraz z kolegami z pracy Józefem Orawcem i Kazimierzem Pudełko Amatorski Klub Filmowy Klaps. Od początku był jego prezesem i główną siłą napędową. W krótkim czasie powstały oryginalne w formie i treści filmy, które były wielokrotnie nagradzane na festiwalach i przeglądach kina niezależnego, krajowych i zagranicznych. Między innymi, otrzymał ważne indywidualne wyróżnienia, takie jak : Nagroda Miesięcznika Kino (1985), Złoty medal UNICA Międzynarodowej Unii Filmu Nieprofesjonalnego i Video (1986), brązowy medal IDAF (Między-narodowy Festiwal Filmowy) w Duisburgu w 1987. Wiodącym kierunkiem były krótkie filmy fabularne o młodzieży, których bohaterowie pokazywani byli zwykle na tle grupy w swoim naturalnym otoczeniu. Realizował też filmy dokumentalne, naukowo-badawcze i inne. Historycznie ważna była nagroda dla filmu „Nietutejsza” (zrealizowany z bratem Janem) na Konfrontacjach Filmowych w Krakowie w 1975 roku, która zaowocowała wieloletnimi bliskimi kontaktami z reżyserem Krzysztofem Kieślowskim. Zainspirowany tym co zobaczył w Chybiu i szerzej – w ruchu amatorskim Kieślowski nakręcił film fabularny pt. „Amator”, który odniósł sukces międzynarodowy. W czasie specjalnej premiery w 1979 roku w Chybiu (poprzedzającej premierę krajowa) w Kronice „Klapsa” Kieślowski napisał: – Z okazji premierowego pokazu filmu, który „Klapsowi” i Franciszkowi Dzidzie należał się w pierwszej kolejności: życzenia wszystkiego, co mają: miłości do filmu i żarliwości w tym uczuciu…
Wtedy jeszcze nikt nie zdawał sobie sprawy z wyjątkowości tego zdarzenia, bo pozycja Kieślowskiego i jego filmu ciągle rosła, aż w 2026 roku internetowy serwis społecznościowy Letterboxd , w wyniku przeprowadzonego międzynarodowego sondażu, ogłosił „Amatora” najlepszym filmem polskim wszech czasów.
W 1976 roku rozpoczął prace w filii Politechniki Łódzkiej w Bielsku-Białej przyjmując obowiązki dokumentowania filmowego i fotograficznego życia uczelni. Jego dorobek i coraz dojrzalsze realizacje filmowe spowodowały, że w 1986 roku został przyjęty do Stowarzyszenia Filmowców Polskich. W tym okresie Franciszek Dzida regularnie kręci filmy z Janem Nowickim, Piotrem Machalicą, Anną Guzik, Cezariuszem Chrapkiewiczem, Grzegorzem Sikorą i innymi popularnymi aktorami z teatrów Bielska-Białej i Krakowa. Całość jego twórczości obejmuje około 80 filmów, za które otrzymał 65 nagród
i wyróżnień. Otrzymał też wyróżnienia honorujące szerzej jego działalności jak Laur Srebrnej Cieszynianki (2001) i Złotą Honorowa Cieszyniankę (2009).
W swoim życiu przeszedł trudną drogę, której początkiem była ogromna miłości do filmu i kina, przy braku jakiegokolwiek przygotowania humanistycznego, czy technicznego. Dzięki swojej nieustępliwości, odwadze, pracy nad sobą i talentowi doszedł do etapu bycia partnerem wybitnego reżysera i czołowych aktorów polskich, którzy chętnie przyjmowali role w jego filmach, bez względu na warunki finansowe takiej współpracy.
Zmarł 10 października 2013 roku w Bielsku-Białej.
Spuścizna Franciszka Dzidy
Mimo, że nie ma go już z nami 13 lat, to zainteresowanie jego osobą i dorobkiem artystycznym jest ciągle bardzo żywe. Takie filmy, jak „Osty” (1970), Zapis (1972), Nietutejsza (współautor Jan Dzida, 1975), „Anima” (1999), „Strefa zmierzchu”(2004), „Wędrowiec” (2006), „Różowy klucz” (2008)
są nadal chętnie oglądane w wielu środowiskach. Zaproszenia do ich pokazu napłynęły w ostatnich latach między innymi z: Centrum Parafialnego Effata w Drogomyślu i Stowarzyszenia Chorych na Stwardnienie Rozsiane (kilkakrotnie), Mikołowa, Starego Sącza, Pawłowic, Strumienia i Pruchnej.
Do siedziby Klapsa ciągle przyjeżdżają specjaliści-filmoznawcy, dziennikarze oraz studenci
i dyplomanci szkół artystycznych, którzy chcą uzyskać więcej informacji u źródła. O Franciszku Dzidzie powstało kilka wydawnictw książkowych, rozdziałów w książkach, wiele publikacji prasowych oraz kilkanaście licencjackich i magisterskich prac dyplomowych.
Zrealizowano też o nim filmy. Są to:
– „Kieślowski i jego Amator”, reżyseria Krzysztof Wierzbicki, 25 min., TVP1, Warszawa, 1999,
– „Centymetr nad ziemią” , reżyseria Norbert Puliński , ok. 30 min., film dypl. PWSFTViT, Łódź, 2008,
– „Chciałem tylko być blisko filmu”, reż. Zbigniew Wróbel, 92 min., Bielsko-Biała/Chybie 2022,
– „Franciszek Dzida. Moment olśnienia”, reżyseria Wojciech Szwiec, ok. 10 min., Mikołów 2011.
Wieloletnia aktywność Franciszka Dzidy uczyniła Chybie ważnym i znanym punktem na filmowej mapie Polski i trwa to do dzisiaj.
tekst: Jan Dzida
FILMOGRAFIA FRANCISZKA DZIDY
Osty 1970
Malowanki 1970
Motyle 1971
Była 1971
Przyjęcie 1971
Przypowieść 1971
Impreza 1972
Zapis 1972
Zjawa 1972
Maski, maszkary, twarze 1972
Urywek 1973
Pośród dnia 1973
Obok nas 1973
Powrót 1973
W klatce 1974
Co w trawie piszczy 1974
Labirynt 1974
Wędrówki w świecie dziwnym 1975
Nietutejsza 1975
W środku tygodnia 1978
Powroty niemożliwe 1979
Pejzaż niespełniony 1980
Dwie kobiety 1980
Lęk 1981
Krawędź słońca 1981
Duet 1982
Wir 1982
Dotyk 1983
Na przekór kamieniom 1984
Wstałam o siódmej 1985
Przez lustro 1985
Szarość 1985
Rozmowa z Tobą 1986
Piętra samotności 1989
Krajobraz miłosny 1990
5:55 1992
Bliscy i oddaleni 1992
Z punktu B do punktu C 1993
Passe partout 1996
Anima 1999
Wyspa miłości 2000
Późne czerwcowe popołudnie 2001
Opuściłam siebie, zostawiłam ciał 2001
W maju 2002
Strefa zmierzchu 2003
Kadżuraho 2003
Wędrowiec 2006
Różowy klucz 2008
15 fotografii 2010